रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा हा अरबी समुद्रातील एक अभेद्य जलदुर्ग आहे, जो त्याच्या अजिंक्यतेसाठी आणि भक्कम बांधकामासाठी प्रसिद्ध आहे। सिद्दी जौहरने बांधलेला हा किल्ला ३३० वर्षे अजिंक्य राहिला। १७ व्या शतकातील हा किल्ला ५७२ तोफा, गोड्या पाण्याचे तलाव आणि कलाल बांगडीसारख्या महाकाय तोफांसाठी ओळखला जातो।
मुरुड-जंजिरा किल्ल्याची सविस्तर माहिती:
- स्थान: रायगड जिल्हा, मुरुड (मुंबईपासून सुमारे १६५ किमी)।
- इतिहास: हा किल्ला १५ व्या-१६ व्या शतकात सिद्दी अंबरने बांधला। अनेक प्रयत्नांनंतरही मराठा, मुघल आणि पोर्तुगीज यावर ताबा मिळवू शकले नाहीत। ३ एप्रिल १९४८ रोजी हा किल्ला भारतीय संघराज्यात विलीन झाला।
- वैशिष्ट्ये:
- अजिंक्य जलदुर्ग: चारी बाजूंनी समुद्राने वेढलेला।
- तटबंदी: ५७२ तोफा असून, मुख्य तोफांमध्ये 'कलाल बांगडी' प्रसिद्ध आहे।
- पाण्याचे तलाव: समुद्राच्या मध्यभागी असूनही किल्ल्यात गोड्या पाण्याचे तलाव आहेत।
- रचना: किल्ला अंडाकृती असून, त्यात सुबालेखानाचा वाडा आणि पाण्याचे तलाव आहेत।
- कसे जावे: राजपुरी गावातून शिडाच्या होड्यांनी (बोटीने) किल्ल्यावर जाता येते।
- जवळची पर्यटन स्थळे: मुरुड बीच, पद्मदुर्ग किल्ला, खोकरी घुमट।
भटकंती टिप्स:
- किल्ल्यावर पाहण्यासाठी साधारण २-३ तास लागतात.
- येथे फिरण्यासाठी गाईड मिळतात, जे इतिहास सविस्तर सांगतात.
- उन्हाळ्यात जात असाल तर टोपी, पाणी आणि चष्मा सोबत ठेवा.
मुरुड-जंजिरा किल्ल्याचा संक्षिप्त इतिहास
- सुरुवात (१५ वे शतक): मूळचा हा किल्ला स्थानिक कोळी समुदायाने (कोळी प्रमुख राम पाटील) चाच्यांपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी बांधला होता. [१.२.२, १.३.६, १.५.२] सुरुवातीला हा दगडी नसून लाकडी ओंडक्यांचा बनवलेला 'मेढेकोट' होता. [१.३.६, १.५.४]
- सिद्दींचा ताबा: १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (साधारण १४८९ च्या सुमारास), अहमदनगरच्या निजामशहाचा सरदार पिरम खान याने व्यापाऱ्याचे सोंग घेऊन फसवणुकीने हा किल्ला कोळ्यांकडून जिंकला. [१.३.५, १.३.६, १.५.९]
- भक्कम बांधकाम: पुढे निजामशहाचा दुसरा सरदार बुऱ्हाण खान याने किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व ओळखून जुना लाकडी कोट पाडून तिथे सध्याची भक्कम दगडी तटबंदी उभारली. [१.३.६, १.५.५]
- सिद्दी सत्ता: १६१७ मध्ये सिद्दी अंबर याने बादशहाकडून स्वतंत्र सनद मिळवली आणि जंजिरा जहागिरीची स्थापना केली. [१.३.५, १.३.६] तेव्हापासून १९४७ पर्यंत हा किल्ला सिद्दींच्या ताब्यात राहिला. [१.३.६]
ऐतिहासिक संघर्षाच्या कथा
हा किल्ला जिंकण्यासाठी अनेक मोठ्या सत्तांनी प्रयत्न केले, परंतु तो ३३० वर्षे 'अजिंक्य' राहिला: [१.३.६, १.५.५]
- छत्रपती शिवाजी महाराज: महाराजांनी हा किल्ला जिंकण्यासाठी अनेक मोहिमा आखल्या (उदा. १६७६ मध्ये मोरोपंत पिंगळे यांच्या नेतृत्वाखाली १०,००० सैन्याचा हल्ला), पण भक्कम तटबंदी आणि सिद्दींच्या आरमारामुळे त्यांना यश आले नाही. [१.३.४, १.५.६]
- छत्रपती संभाजी महाराज: शंभूराजांनी जंजिरा जिंकण्यासाठी किल्ल्याजवळ समुद्रात दगड टाकून सेतू बांधण्याचा प्रयत्न केला होता. [१.१.८, १.५.६] त्यांनी जंजिऱ्याला शह देण्यासाठी जवळच पद्मदुर्ग (कासा किल्ला) उभारला. [१.१.८, १.५.१] मात्र, मुघलांनी स्वराज्यावर आक्रमण केल्यामुळे त्यांना ही मोहीम अर्ध्यावर सोडावी लागली. [१.१.८, १.५.६]
- इतर सत्ता: मराठ्यांव्यतिरिक्त इंग्रज, पोर्तुगीज आणि डच या परकीय सत्तांनाही हा किल्ला कधीच जिंकता आला नाही. [१.३.४, १.५.५]
किल्ल्याची प्रमुख ऐतिहासिक आकर्षणे
- कलाल बांगडी तोफ: ही किल्ल्यावरील सर्वात मोठी आणि प्रसिद्ध तोफ असून ती तिचे वजन आणि पल्ल्यासाठी ओळखली जाते. [१.१.६, १.३.५]
- गोड्या पाण्याचे तलाव: समुद्राच्या मध्यभागी असूनही किल्ल्यात आजही गोड्या पाण्याचे मोठे तलाव आहेत, जे त्या काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाचे प्रतीक आहेत. [१.१.६, १.३.३]
- दर्या दरवाजा: हा पश्चिमेकडील समुद्रभिमुख दरवाजा असून संकटकाळी बाहेर पडण्यासाठी वापरला जात असे. [१.१.६, १.३.३]
३ एप्रिल १९४८ रोजी जंजिरा हे संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले आणि हा ऐतिहासिक वारसा भारत सरकारच्या पुरातत्व विभागाच्या ताब्यात आला. [१.१.२, १.३.६]
0 Comments
Post a Comment