रायगड किल्ला – इतिहास, रहस्य आणि खास गोष्टी
प्रस्तावना
रायगड किल्ला हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा आणि अभिमानास्पद किल्ला मानला जातो. हा किल्ला म्हणजे फक्त एक पर्यटन स्थळ नाही, तर तो छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची, स्वराज्याच्या स्थापनेची आणि मराठ्यांच्या वैभवाची जिवंत साक्ष आहे.
रायगड किल्ला – इतिहास, रहस्य आणि खास गोष्टी
प्रस्तावना
रायगड किल्ला हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा आणि अभिमानास्पद किल्ला मानला जातो. हा किल्ला म्हणजे फक्त एक पर्यटन स्थळ नाही, तर तो छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची, स्वराज्याच्या स्थापनेची आणि मराठ्यांच्या वैभवाची जिवंत साक्ष आहे.
भौगोलिक स्थान
किल्ले रायगड हा महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांत असून समुद्रसपाटीपासून सुमारे ८२० मीटर (२७०० फूट) उंचीवर आहे. मराठी साम्राज्याच्या इतिहासामध्ये त्याची एक खास ओळख आहे. छत्रपती शिवाजीराजांनी रायगडचे स्थान आणि महत्त्व पाहून १६ व्या शतकात याला आपल्या राज्याची राजधानी बनविली. शिवराज्याभिषेक याच ठिकाणी झाला. इंग्रजांनी गड कब्जात घेतल्यानंतर लुटून त्याची नासधूस केली. सदर किल्ला हा महाराष्ट्र शासनाच्या पुरातत्त्व विभागाचे संरक्षित स्मारक आहे.
ह्याचे प्राचीन नाव ‘रायरी’ हे होते. युरोपचे लोक त्यास ‘पूर्वेकडील जिब्राल्टर’ असे म्हणत असत. जिब्राल्टरचे ठाणे जितके अजिंक्य तितकाच रायगड अजिंक्य व दुर्गम. पाचशे वर्षांपूर्वी त्यास गडाचे स्वरूप नव्हते व तो नुसता एक डोंगर होता, तेव्हा त्यास ‘रासिवटा’ व ‘तणस’ अशी दोन नावे होती. त्याचा आकार, उंची व सभोवतालच्या दऱ्या यावरून त्यास ‘नंदादीप’ असेही नाव पडले. निजामशाहीत रायगडाचा उपयोग कैदी ठेवण्यापुरता होई. मोऱ्यांचा प्रमुख यशवंतराव मोरे जावळीहून पळून रायगडावर जाऊन राहिला तर प्रतापराव मोरे विजापुरास पळाला. महाराजांनी ६ एप्रिल १६५६ रोजी रायरीस म्हणजेच रायगडास वेढा घातला व मे महिन्यात रायरी महाराजांच्या ताब्यात आली. तेथे असताना, कल्याणचा सुभेदार मुल्ला अहमद खजिना घेऊन विजापूरकडे निघाल्याची बातमी महाराजांना समजली. त्यांनी तो खजिना लुटून रायगडावर आणला व त्या खजिन्याचा उपयोग गडाच्या बांधकामासाठी केला. रायगडाचा माथा राजधानी बनवण्यास सोयीचा व पुरेसा आहे. शत्रूला अवघड वाटणाऱ्या प्रदेशातले ते अधिक अवघड ठिकाण आहे. सागरी दळणवळणासही हे ठिकाण जवळ आहे. म्हणून महाराजांनी राजधानीसाठी या गडाची निवड केली. रायगड किल्ल्याचे पूर्वीचे नाव जम्बुदीप असे होते.
सभासद बखर म्हणते -
| “ | राजा खासा जाऊन पाहता गड बहुत चखोटा. चौतर्फा गडाचे कडे तासिल्याप्रमाणे दिड गाव उंच. पर्जन्यकाळी कडियावर गवत उगवत नाही आणि धोंडा तासीव एकच आहे. दौलताबाद पृथ्वीवर चखोट गड खरा, परंतु तो उंचीने थोडका. दौलताबादचे दशगुणी गड उंच असे देखोन बहुत संतुष्ट झाले आणि बोलिले, तक्तास जागा हाच गड करावा. | ” |
याच दुर्गदुर्गेश्वराला १५ विविध नावांनी संबोधिले गेले आहे. :- १.रायगड २.रायरी ३.इस्लामगड ४.नंदादीप ५.जंबुद्वीप ६.तणस ७.राशिवटा ८.बदेनूर ९.रायगिरी १०.राजगिरी ११.भिवगड १२.रेड्डी १३.शिवलंका १४.राहीर आणि १५.पूर्वेकडील जिब्राल्टर.
'देवगिरीच्याहुन दशगुणी, दीड गाव उंच, प्रशस्त जागा. पर्जन्यकाळी कड्यावर गवत उगवत नाहि. उभ्या कड्यावर पाखरू उतरावयास जागा नाहि' हे बघून महाराज खुशीने म्हणाले… 'तख्तास जागा हाच गड करावा'. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या या शब्दाचा उल्लेख बखरीत आहे. रायगडाचे स्थान लक्षात घेऊन या किल्यावरच राजधानी बसवण्याचे महाराजांनी निश्चित केले. रायगडाचे जुने नाव रायरी, गडाचा विस्तार प्रचंड असून समुद्रसपाटीपासून किल्याची उंची २९०० फूट आहे. गडाला सुमारे १४३५ पायऱ्या आहेत. गडाच्या पश्चिमेकडे हिरकणीचा बुरूज, उत्तरेकडच टकमक टोक, श्री शिरकाई मंदिर आणि मध्यभागी असलेला महाराजांचा पुतळा हे मुख्य आकर्षण आहे.
शिर्के पाचव्या शतकापासून रायगडाचे स्वामी होते. याची आठवण देणारी गडस्वमिनी श्री शिरकाई मंदिर गडावर आहे. लोकमान्य टिळकांच्या काळात मावळंकर नावाच्या इंजिनिअरने हे मंदिर बांधले आहे. ते श्री शिरकाईचे मूळ मंदिर नाही. मूर्ती मात्र प्राचीन आहे. मूळ शिरकाई मंदिर राजवाड्यास लागून डावीकडे होळी माळावर होते. तेथे मूळ देवळाचा चबुतरा अजूनही आहे. ब्रिटिश काळापासून तेथे श्री शिरकाईचा घरटा हा नामफलक होता.
रायगड किल्ल्याचा इतिहास
रायगड किल्ल्याचे पूर्वीचे नाव “रायरी” होते. इ.स. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून त्याचे नाव “रायगड” ठेवले. पुढे १६७४ साली याच किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा भव्य राज्याभिषेक झाला आणि रायगड हा मराठा साम्राज्याची राजधानी बनला.
या किल्ल्यावरूनच शिवाजी महाराजांनी आपल्या राज्यकारभाराचे नियोजन केले. त्यामुळे रायगड किल्ला हा स्वराज्याचा केंद्रबिंदू होता.
किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये
रायगड किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,७०० फूट उंचीवर आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी सुमारे १,७०० पायऱ्या आहेत.
महत्त्वाची ठिकाणे:
- महादरवाजा
- राजसभा (दरबार हॉल)
- शिवाजी महाराजांची समाधी
- बाजारपेठ
- होळीचा माळ
- तख्त (राज्याभिषेकाचे ठिकाण)
रायगड किल्ल्याचे रहस्य
- टकमक टोक: येथे दोषी व्यक्तींना शिक्षा दिली जात असे. आजही हे ठिकाण थरारक वाटते.
- हिरकणी बुरूज: एका आईने आपल्या मुलासाठी रात्री किल्ल्यावरून उतरण्याची शौर्यगाथा इथे घडली.
- गुप्त दरवाजे: किल्ल्यात अनेक गुप्त मार्ग होते, जे शत्रूपासून बचावासाठी वापरले जात होते.
खास गोष्टी (Interesting Facts)
- रायगड हा छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झालेला एकमेव किल्ला आहे.
- किल्ल्यावरून आसपासचा निसर्ग अत्यंत सुंदर दिसतो.
- येथे रोपवेची सुविधा उपलब्ध आहे, ज्यामुळे सहज वर जाता येते.
- किल्ल्यावर आजही शिवाजी महाराजांच्या सिंहासनाचे अवशेष पाहायला मिळतात.
कसे जाल?
- पुण्याहून: सुमारे १३५ किमी अंतर (महाड मार्गे)
- मुंबईहून: सुमारे १७० किमी
- जवळचे गाव: पाचाड
- रोपवे: उपलब्ध (पाचाड ते किल्ला)
भेट देण्याची योग्य वेळ
- ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी: सर्वात उत्तम
- पावसाळ्यात किल्ला अधिक सुंदर दिसतो, पण काळजी घेणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
रायगड किल्ला हा केवळ एक ऐतिहासिक ठिकाण नाही, तर तो प्रत्येक मराठी माणसाच्या अभिमानाचा भाग आहे. इथे गेल्यावर आपल्याला शिवाजी महाराजांच्या कार्याची आणि स्वराज्याच्या संघर्षाची जाणीव होते.
एकदा तरी रायगड किल्ल्याला भेट देणे म्हणजे इतिहासाला जवळून अनुभवण्यासारखे आहे.
रायगड किल्ल्याचा इतिहास
रायगड किल्ल्याचे पूर्वीचे नाव “रायरी” होते. इ.स. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून त्याचे नाव “रायगड” ठेवले. पुढे १६७४ साली याच किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा भव्य राज्याभिषेक झाला आणि रायगड हा मराठा साम्राज्याची राजधानी बनला.
या किल्ल्यावरूनच शिवाजी महाराजांनी आपल्या राज्यकारभाराचे नियोजन केले. त्यामुळे रायगड किल्ला हा स्वराज्याचा केंद्रबिंदू होता.
किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये
रायगड किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,७०० फूट उंचीवर आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी सुमारे १,७०० पायऱ्या आहेत.
महत्त्वाची ठिकाणे:
- महादरवाजा
- राजसभा (दरबार हॉल)
- शिवाजी महाराजांची समाधी
- बाजारपेठ
- होळीचा माळ
- तख्त (राज्याभिषेकाचे ठिकाण)
रायगड किल्ल्याचे रहस्य
- टकमक टोक: येथे दोषी व्यक्तींना शिक्षा दिली जात असे. आजही हे ठिकाण थरारक वाटते.
- हिरकणी बुरूज: एका आईने आपल्या मुलासाठी रात्री किल्ल्यावरून उतरण्याची शौर्यगाथा इथे घडली.
- गुप्त दरवाजे: किल्ल्यात अनेक गुप्त मार्ग होते, जे शत्रूपासून बचावासाठी वापरले जात होते.
खास गोष्टी (Interesting Facts)
- रायगड हा छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झालेला एकमेव किल्ला आहे.
- किल्ल्यावरून आसपासचा निसर्ग अत्यंत सुंदर दिसतो.
- येथे रोपवेची सुविधा उपलब्ध आहे, ज्यामुळे सहज वर जाता येते.
- किल्ल्यावर आजही शिवाजी महाराजांच्या सिंहासनाचे अवशेष पाहायला मिळतात.
कसे जाल?
- पुण्याहून: सुमारे १३५ किमी अंतर (महाड मार्गे)
- मुंबईहून: सुमारे १७० किमी
- जवळचे गाव: पाचाड
- रोपवे: उपलब्ध (पाचाड ते किल्ला)
भेट देण्याची योग्य वेळ
- ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी: सर्वात उत्तम
- पावसाळ्यात किल्ला अधिक सुंदर दिसतो, पण काळजी घेणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
रायगड किल्ला हा केवळ एक ऐतिहासिक ठिकाण नाही, तर तो प्रत्येक मराठी माणसाच्या अभिमानाचा भाग आहे. इथे गेल्यावर आपल्याला शिवाजी महाराजांच्या कार्याची आणि स्वराज्याच्या संघर्षाची जाणीव होते.
एकदा तरी रायगड किल्ल्याला भेट देणे म्हणजे इतिहासाला जवळून अनुभवण्यासारखे आहे.
0 Comments
Post a Comment